وبلاگ تخصصی حشره شناسی

سيلوهاي زنده طبيعي هنگام خشكسالي
بانظام عالي توزيع غذا و امداد رساني در دنياي مورچگان آشنا شويم

مترجم: مهريار ميرنيا
برگرفته از: discovery

رويكرد مورچگان براي مقابله با مواد سمي و زهرآلود؛ حقيقت جالب ديگري را درباره نظام اجتماعي و اصول زندگي جمعي اين جانوران بر ملامي سازد و از اين واقعيت مهم حكايت مي كند كه مورچگان براي حفظ و بقاي موجوديت جمعي و تماميت ارضي خود از راهبردهاي گروهي پيچيده اي براي اجتناب از انهدام وتخريب وطن شان سود مي جويند. مطالعه رفتار مورچگان نشان مي دهد مورچه ها با مزه كردن زهر و مواد سمي به حفظ و بقاي جامعه خود كمك مي كنند و در رويارويي با شرايط سختي همچون قحطي و كم غذايي با پياده كردن نظام پيچيده نگهداري، جيره بندي و توزيع غذا و همچنين نظام عالي بهزيستي و مراقبت از افراد پير و كودك، در حفظ و بقاي بنيان هاي اجتماعي لانه شهر خود مي كوشند.
    نزديك به 4 دهه مي شود كه از انتشار«دنياي مورچگان» ـ شاهكار موريس مترلينگ ـ مي گذرد كه براي نخستين بار شرح مشاهدات عجيب و هيجان برانگيز خود از درون دنياي زيرزميني مورچگان و رازگشايي اسرار زندگي آنها را براي عموم مردم و علاقه مندان سراسر جهان آشكار ساخت؛ اين در حالي است كه مطالعه درباره دنياي اين موجودات درميان پژوهشگران و دانشمندان كماكان ادامه دارد و هر بار پرده ديگري از رموز پيچيده رفتارهاي جمعي مورچگان كنار مي رود و اسرار ارتباط عالي و تكامل يافته ميان 2 سطح از يك جامعه يا به عبارتي ارتباط بين فرد و نظام در دنياي مورچگان آشكار مي شود.
    در تداوم همين روند پژوهشي، پژوهشگران با استفاده از تكنيك نشان گذاري مورچه ها و آناليز رفتار آنها سعي كرده اند به چگونگي مقابله و پيكار مورچگان با هجوم بلايايي همچون خشكسالي و قحطي و همچنين مواد زهرآلود و سمي پي ببرند. پژوهشگران با پيگيري نحوه رفتار و عملكرد مورچگان دريافته اند اين جانوران در ايام سرد و مرطوب سال، اغلب در جستجوي غذا، راه خانه انسان ها را پيش گرفته تا اندوخته اي براي خود فراهم سازند و در اين ميان، برخي صاحبخانه ها نيز در جهت متوقف كردن حركت و دستبرد مورچگان به خانه هايشان از گذاشتن مواد سمي و زهرآلود بر سر راه آنها دريغ نمي كنند. اما اين تمام ماجرا نيست و مورچگان نيز مقابل اين تهديدها جانوراني بي دست و پا و ناشي نيستند. نكته جالبي كه در اين ميان، توجه پژوهشگران را به خود جلب كرده، رويكردهاي فردي و جمعي ويژه و تامل برانگيزي است كه اين موجودات كوچك براي مقابله و رويارويي با هر دو مورد تهديد خارجي زهرآلود كردن محيط و مواد و همچنين قحطي و فقدان مواد غذايي، 3 راه و روش موفقيت آميز را از خود بروز داده اند؛ ازجمله اين راهبردهاي اتخاذي مي توان به نوعي رفتار فداكارانه و جمع خواهي مورچگان اشاره كرد كه در واقع قرباني دادن و پيشمرگ شدن برخي همنوعان آنها براي مزه كردن مواد سمي و زهري است. البته هدف بزرگ مورچگان از اين رفتار جانبازانه و فداكارانه نجات و بقاي ديگر همنوعان و حفظ كلوني است و قرباني شدن تعدادي از افراد جامعه در راه اين هدف بزرگ، از وجود نظام هاي اجتماعي پيچيده و عالي در دنياي مورچگان حكايت دارد.
    اين يافته هاي جديد كه براي چاپ در ژورنال تخصصي رفتار جانوران مورد توجه قرار گرفته است، پژوهشگران را برآن داشته تا درباره كاربرد احتمالي آن در مورد انسان ها با تامل بيشتري بينديشند؛ اين مهم در حالي است كه مورچگان بخوبي نشان داده اند چگونه مي توان غذا را به دنبال يك بليه طبيعي يا قحطي و خشكسالي بسرعت درميان افراد جامعه پخش و توزيع كرد و در عين حال در برابر ناخوشي يا حتي مرگ و مير ناشي از مواد سمي و زهرآلود نيز پاسداري و محافظت كرد.
    بر همين اساس خانم آنا فرانكس، دانشيار زيست سنجي و رفتار جانوري در دانشگاه وست انگلند و سرپرست اين پژوهش در توضيح چگونگي شكل گيري و بروز اين گونه رفتارها خاطرنشان مي كند: مورچگان طي ميليون ها سال به اسرار موفقيت و كاميابي بوم شناختي بزرگ دنياي خود دست يافته اند، از اين رو، براي آنها يافتن راه حل هايي براي ادامه مسير زندگي و بقا بعيد به نظر نمي رسد. از طرفي، مطالعه و بررسي ارتباط ميان 2 سطح از سازمان ـ فرد و نظام ـ از راه آزمايش كار نسبتا آساني است.
    اما در شرح شيوه عملكرد اين گروه پژوهشي بايد گفت آنها 4 كلوني از مورچگان موسوم به تموتوراكس آلبيپنيس موجود در نواحي اطراف را جمع آوري كردند و در لانه هاي دست ساز منزل دادند. به دنبال استقرار يافتن مورچگان در لانه هاي جديد، پژوهشگران آنها را به مدت 48 ساعت از غذا يا آب محروم كردند كه عملادر حكم نوعي محروميت خفيف و معتدل و حد طبيعي گرسنگي كلوني هاي مورچگان در اين ناحيه به شمار مي رود. اما نتايج حاكي از توانايي برخي كلوني ها براي زنده ماندن و حفظ بقا تا حد 8 ماه شرايط قحطي و گرسنگي كشيدن بود. قبل و پس از فراهم كردن غذا در روز سوم، دانشمندان هر يك از مورچه هاي كارگر را تعقيب و مراقبت كردند.
    پي بردن به رموز زندگي اجتماعي و وجود اصول هواخواهي جمعي در دنياي مورچگان جدا از برانگيختن حيرت و هيجان زياد، نتايج مهمي نيز در بر خواهد داشت؛ اين كه گذاشتن مواد سمي بر سر راه آنها راه حل چندان مناسبي به نظر نمي آيد
    در دوران قحطي و نبود غذا، برخي مورچه هاي كارگر كه به طور طبيعي خارج از كلوني فعال بودند، همان وضعيت سابق خود را حفظ كردند و به كار حفظ و نگهداري غذا و گشتن پي خوراك جديد ادامه دادند. اين در حالي است كه وقتي مورچگان ديگر نيازمند دريافت يك وعده تقويتي و كمكي مي شوند، مورچه هاي مانده در خانه، غذايشان را با استفاده از مكانيسم برگشت دهان به دهان با همديگر به شراكت مي گذارند؛ به اين ترتيب در حالي كه انبارهاي خوراكي خالي است و غذايي در بيرون موجود نيست، خود مورچگان به «مخازن زنده» غذا بدل مي شوند و يكديگر را تغذيه مي كنند.
    به اعتقاد پژوهشگران، اين انبارهاي غله و سيلوهاي زيرزميني زنده خود كشفي كاملاجديد به شمار مي رود. مورچگان مي توانند در هر دو هيات مزه كننده غذا و همچنين انباردار غذا انجام وظيفه كنند. نكته جالب توجه ديگري كه پژوهشگران پي برده اند؛ اين است كه در شرايط خاصي نظير قحطي و خشكسالي كه غذا پيدا نمي شود، اين «سيلوهاي زنده» به مراقبت و تيمار مورچگان پيرتر و همچنين پرستاري و مواظبت از مورچه هاي كارگر تازه از تخم درآمده و دور نگاه داشتن آنها از آسيب ديدن تمايل دارند. اما اين مورچگان تنها مدافعان كلوني به حساب نمي آيند. گرچه 95 درصد مورچه هاي كارگر حداقل يك بار ظرف مدت 30دقيقه پاياني دوره گرسنگي كشيدن تغذيه شده بودند، اين نظام توزيع غذا مترادف اين معنا مي تواند باشد كه غذا مخلوط و رقيق شده است كه به نوبه خود بازهم تهديد سمي كردن و زهرآلودن را كاهش مي دهد.
    به اعتقاد پژوهشگران، از آنجا كه اين غذاي جديد و نظام توزيعي آن تقريبا در موقعيت مكاني خارج از مركز كلوني مستقر شده است، ملكه، لاروها و كارگرهاي تازه متولد شده مي توانند از وضعيت نسبتا ايمن و مطمئني و چه بسا تغذيه شدن از سوي اين سيلوهاي زنده حافظ بقا بهره مند شوند.
    گروه تحقيقاتي از مورد جالب ديگري مثال مي زند و خاطرنشان مي كند؛ درباره برخي گونه ها نظير مورچه هاي استراليايي موسوم به هاني پات وضع كمي متفاوت است؛ به طوري كه اين گونه از مورچه ها به تبعيت از نامشان ـ ديگچه هاي عسل ـ حتي از كارگرهايي برخوردارند كه دست به پرخوري و انباشتن شكم شان با خوراك هايي نظير قند مي زنند و به حالت بي حركت و خنثي مي مانند؛ به اين ترتيب مي توانند فراهم كننده نوعي خوراك شيريني مانند (به طريقه برگرداندن غذا) در ايام نداري و لاغري در سفره غذايي كلوني خود باشند.
    در اين ميان، تركيبات سمي و زهرآلودي كه از سوي انسان ها قرار داده مي شود، تنها تهديد ممكن براي عمليات جستجو و جمع آوري غذا به شمار نمي آيد. مورچه ها با مواد سمي طبيعي با منشا منابع غذايي جديد گرفته تا غذاهايي كه ترش و تخمير شده اند نيز دست به گريبان هستند. به گونه اي كه پژوهشگران احتمال مي دهند اين تاكتيك دفاعي مورچه ها مدت ها پيش از ظهور حشرات مدرن بروز يافته است كه ويژگي دافعه و از خود راندن داشته اند.
    آنا دورنهاس، زيست شناس دانشگاه آريزونا درباره اين پژوهش و نتايج آن مي گويد: اين تحقيق جديد با ورود به قلمرو دنياي زيرزميني مورچگان و هدف قرار دادن موضوع مهمي همانند تعاملات و واكنش هاي متقابل فرايند به شراكت گذاشتن غذا در مورچگان، مي تواند اول از همه گامي در جهت تشخيص و تحقق بخشيدن نظريه شبكه در نظامات اجتماعي و توزيع غذا و تعميم آن به ساختارهاي اجتماعي كلان تر به شمار رود. در واقع مشاهده اين موضوع كه تقابل و تعامل ميان مورچگان امري تصادفي نيست، اين كه شبكه ساختار يافته و سازماني است و اين كه غذا از طريق همين شبكه مي تواند هنگام نياز با سرعت و نظمي چنين فوق العاده توزيع شود، بسيار جالب توجه و تاثيرگذار است.با اين اوصاف، پژوهشگران بر اين باورند كه پي بردن به رموز زندگي اجتماعي و وجود اصول هواخواهي جمعي در دنياي مورچگان جدا از برانگيختن حيرت و هيجان زياد، نتايج مهمي نيز در بر خواهد داشت اين كه گذاشتن مواد سمي بر سر راه آنها راه حل چندان مناسبي به نظر نمي آيد.
    

روزنامه جام جم > شماره 2812 16/1/89