نويسنده: سيما رادمنش
ايران يكي از 8 كشور برتر توليدات باغي در دنياست و در توليد 14 محصول باغي رتبه اول تا هفتم را به خود اختصاص داده است. با وجود اين در زمينه صادرات ميوه نه تنها جزو 100 كشور اول به حساب نمي آييم بلكه در سال هاي اخير شاهد ورود انواع ميوه ها و محصولات كشاورزي به داخل كشور بوده ايم.
آنچه مسلم است، سنتي بودن توليد محصولات كشاورزي و بالابودن هزينه هاي توليد باعث شده تا قدرت رقابت برخي محصولات كشاورزي كشورمان در بازارهاي جهاني كاهش يافته و با توجه به پايين بودن تعرفه واردات محصولات كشاورزي در اين سال ها زمينه ورود انواع ميوه هاي خارجي به كشور فراهم شود. البته قيمت انواع ميوه و صيفي جات در باغات و مزارع كه از سوي دلالان خريداري مي شود به نسبت آنچه در بازار به دست مصرف كننده داخلي مي رسد بسيار پايين تر است و اين تفاوت قيمت گاهي به حدي است كه برداشت محصول براي باغدار به صرفه نمي شود.
عدم سرمايه گذاري مناسب و كافي در زيرساخت ها و امور زيربنايي بخش كشاورزي، كشت سنتي، افزايش هزينه هاي كشت، داشت و برداشت و نبود تشكل هاي توانمند در بخش كشاورزي كه بتواند حلقه واسط بين توليد و بازار مصرف باشد همه از جمله عواملي هستند كه باعث مي شوند قيمت نهايي محصول كشاورزي و آنچه به دست مصرف كننده مي رسد با افزايش روبه رو شود.
هرچند وزير جهاد كشاورزي اعلام كرده است كه براي جلوگيري از سوءاستفاده برخي دلالان تشكل ها و تعاوني ها در سيستم توزيع، محصولات كشاورزي ساماندهي مي شوند و تمام تعاوني ها و تشكل هاي بخش كشاورزي از طريق سازمان مركزي تعاوني روستايي براي محدود كردن فعاليت دلالان در بخش توزيع مديريت مي شوند، اما برخي از كشاورزان اين اقدام را به دليل آن كه ساختاري وابسته به دولت دارد موثر نمي دانند و معتقدند دولت بايد با سرمايه گذاري در امور زيربنايي كشاورزان را حمايت كند و به مرور با ايجاد خودباوري در كشاورزان و افزايش توان مالي آنها تشكل هايي قدرتمند در بطن آنها به طور خودجوش شكل بگيرد.
دغدغه پس از توليد عنايت الله بياباني، باغدار و توليدكننده مركبات، كيوي و چاي در استان مازندران در گفتگو با «جام جم» در مورد دلايل بالابودن هزينه تمام شده محصول مي گويد: با توجه به شرايط اقليمي مناسب و انرژي خدادادي در كشور عاملي كه باعث مي شود هزينه توليد محصول در كشور افزايش يابد عدم سرمايه گذاري مناسب در زيرساخت هاي بخش كشاورزي است.
اگر دولت در اين سال ها سرمايه گذاري مناسبي در امور زيربنايي انجام مي داد، الان برداشت محصول در هر هكتار با صرفه جويي در منابع آب افزايش مي يافت و توليدات نهايي با افزايش برداشت به نسبت هزينه هايي كه براي ما ايجاد مي كند ارزان تر تمام مي شد.
وي با اشاره به كشت سنتي در باغات و مزارع مي گويد: به دليل عدم سرمايه گذاري مناسب در زيرساخت ها هزينه توليد محصول بالاست و بايد دولت در اين زمينه حمايت هايي بكند. اين كشاورز تنها دليل بالارفتن قيمت محصولات تا رسيدن به دست مصرف كننده را كشت سنتي نمي داند و معتقد است عامل ديگري كه در بالارفتن قيمت ها تاثير مي گذارد عدم رعايت قوانين حاكم بر بازار است.
وي مي افزايد: متاسفانه ما هيچ گونه برنامه ريزي براي اين كه دغدغه پس از توليد را حل بكنيم نداريم و اين عدم برنامه ريزي باعث مي شود اين نگراني را همواره داشته باشيم كه توليدكننده محصول در ارتباط با بازار پس از توليد همواره در اسارت گروه هاي مافيايي، انحصارطلب ها و پول پرست هايي ـ كه هميشه خواستند در كوتاه مدت با داشتن پول، كشاورز را با پيش خري كردن محصول استثمار كنند ـ باشد.
بياباني مي گويد: اين مساله به صورت سنتي از گذشته وجود داشته و اين انحصارطلب ها حتي در مورد صيفي جات نيز پيش از توليد، محصول را به صورت هكتاري پيش خريد مي كنند بدون آن كه در نظر بگيرند اين حركت و نحوه عرضه چه پيامدهاي سوئي براي مصرف كننده به دنبال دارد.
بياباني با اشاره به تاثير اجراي هدفمند كردن يارانه ها بر بخش كشاورزي گفت: در حال حاضر با توجه به كاهش سهميه سوخت يارانه اي و افزايش قيمت حامل هاي انرژي و هزينه هاي حمل بار، سوخت مصرفي ادوات كشاورزي و موتورهاي سمپاشي و ... اين بخش متاثر شده است و ما هنوز نتوانسته ايم افزايش هزينه هاي متاثر از اجراي هدفمندي يارانه ها را با وضعيت توليد هماهنگ كنيم.
وي مي افزايد: مسلم است ما بايد مزيت ها را در نظر بگيريم. ما در حال حاضر در خيلي از محصولات باغي مزيت داريم و واردات مفهوم نخواهد داشت. زيرا واردات علاوه بر زيان اقتصادي آسيب هاي نباتي دارد در واقع ساليان سال براي مبارزه با برخي آفات سرمايه گذاري شده است ولي بخاطر واردات بي رويه به عنوان حمايت از مصرف كننده لطماتي را به اين بخش وارد كرده ايم.
وي در پاسخ به اين سوال كه به طور ميانگين هزينه تمام شده يك كيلو مركبات براي كشاورز چقدر تمام مي شود و اين قيمت با چه اختلافي به دست مصرف كننده مي رسد مي گويد: هزينه تمام شده هر كيلو مركبات بدون در نظر گرفتن سرمايه ثابت مثل زمين و درخت هر كيلو حدود250تومان است كه شامل هزينه هاي سمپاشي، كودپاشي، هرس باغ، شخم زني، كارگر و ... است. و از كشاورز حدود هر كيلو 300 تومان خريداري مي شود. در حالي كه پرتقال در بازار براي مصرف كننده كيلويي 800 و حتي بيش از هزار تومان فروخته شده است.
توليد سنتي، مشكل باغداران وي يكي از مشكلات باغداران را توليد سنتي دانست و گفت: توليد سنتي باعث شده تا هزينه توليد بالاباشد؛ در حالي كه مي توان با اصلاح ساختار از جمله انتخاب مناسب محصولات باغي، بهبود نحوه كاشت، نوع مناسب درخت، يكپارچه سازي اراضي، مكانيزاسيون، استفاده از روش هاي نوين آبياري و... با افزايش عملكرد و بازده توليد هزينه ها را كاهش داد كه اين مساله نياز به سرمايه گذاري و ارائه تسهيلات و حمايت هاي دولت دارد؛ اما متاسفانه تسهيلاتي كه داده مي شود با نرخ بهره بالا(حدود 17 درصد) است.
انجام كار ترويج به جاي مزارع در ادارات بياباني در پاسخ به اين سوال كه آيا براي كاشت و برداشت علمي محصولات، آموزش هاي لازم به كشاورزان داده مي شود، گفت: دولت بايد كارهاي ترويجي را در خود مزارع انجام دهد؛ اما متاسفانه كار ترويج در اتاق ادارات صورت مي گيرد و كشاورز بايد خودش از مروج سوال كند؛ در حالي كه مروج بايد آن را در مزارع و باغات آموزش بدهد و ما اگر تلفيق علم و تجربيات را داشته باشيم، مي توانيم هزينه هاي توليد را كاهش دهيم.
بياباني در پاسخ به اين پرسش كه ساماندهي تشكل ها و تعاوني ها از طريق سازمان تعاون روستايي تا چه حد مي تواند دست دلالان سودجو را در افزايش قميت ها كوتاه كند، مي گويد: تشكل هايي كه به وجود مي آيند، بايد واقعي باشند و وابسته به دولت و تحت سلطه دولت نباشند؛ اما متاسفانه بيشتر تعاوني ها وابسته هستند و كارايي لازم را ندارند و مغاير اصل 44 هستند.
تشكل هاي توليد جايگاه خوبي ندارند ناصر كريمي، توليدكننده سيب، گندم و چغندرقند در آذربايجان غربي نيز به «جام جم» مي گويد: تشكل هاي موجود در حال حاضر توان مالي لازم را ندارند و در جامعه كشاورزي حرف آنها را قبول نمي كنند و از جايگاه خوبي برخوردار نيستند.
وي با اشاره به اين كه فعاليت كشاورزي قبل از صنعت شروع شده است، مي گويد: در فرانسه 350 سال است كه خانه كشاورز فعاليت مي كند و يكي از قوي ترين تشكل هاست و كسي نمي تواند روي حرف آن حرفي بزند و اين تشكل تصميمات مهمي در حمايت از بخش كشاورزي مي گيرد.
وي درخصوص حلقه توزيع محصولات كشاورزي به بازار مي گويد: كشاورزان در حال حاضر با هزينه هاي بالاي توليد مواجهند كه با بالارفتن هزينه، دستمزد كارگر و ساير هزينه ها، توان مالي كافي ندارند و در اين ميان گروه هاي مافيايي از نياز كشاورز به پول سوءاستفاده كرده و همواره در كمين هستند كه محصول او را با قيمت پايين پيش خريد كنند.
مقصر دولت است عسكري، كارشناس زراعي و باغي نيز مقصر اصلي افزايش قيمت محصولات كشاورزي را عملكرد دولت مي داند و مي گويد: در بخش كشاورزي سرمايه گذاري لازم در امور زيربنايي نشده است. اموري مثل تسطيح اراضي، زهكشي، يكپارچه سازي اراضي، جلوگيري از خرد شدن اراضي، استفاده از روش هاي نوين آبياري و كمك هاي مالي و تسهيلات نياز به سرمايه گذاري دارد.
وي افزود: در حال حاضر قيمت يك تراكتور خارجي خوب همه كاره بيش از 100 ميليون تومان و قيمت تراكتور داخلي 40ـ 30 ميليون تومان است و مي بينيد كه كشاورز براي خريد اين ادوات به نقدينگي نياز دارد كه تسهيلات مناسب در اختيار وي قرار نمي گيرد.
عسكري گفت: در حال حاضر محصولات كشاورزي ما با توجه به بالابودن هزينه هاي توليد قابل رقابت نيست.
متاسفانه در بخش كشاورزي، مساله فروش تاسف بارتر از بخش صنعت است و عده اي همواره به عنوان دلال و واسطه پيدا شدند كه دسترنج كشاورزان را ارزان خريداري كنند. وي مي افزايد: البته وجود دلال و واسطه را نفي نمي كنم؛ چون وجود آنها نيز لازم است؛ اما نه به شكل كنوني كه با دست به دست گشتن كالا، قيمت نهايي براي مصرف كننده افزايش يابد. شما مي بينيد كه در حال حاضر حتي در ميادين ميوه و تره بار باز هم قيمت ها بالاست و اگر در همين ميادين نيز كنترل بهتري شده بود و سرمايه گذاري و برنامه ريزي دقيق تري صورت مي گرفت، قيمت محصول پايين تر بود.
عسكري گفت: در بازار در حال حاضر پسته آمريكا در كشورهاي حاشيه خليج فارس ارزان تر از پسته ايران فروخته مي شود و توليدش از ما بالاتر رفته است. افزايش توليد در كشورهاي توسعه يافته به دليل كشت مكانيزه و يكپارچه توليد است كه توانسته اند با افزايش توليد، هزينه ها را كاهش دهند.
شاكله صحبت كشاورزان و كارشناسان بخش كشاورزي، لزوم توجه جدي به سرمايه گذاري هاي زيربنايي در بخش كشاورزي و تقويت توان مالي كشاورزان براي ادامه فعاليت است تا بتوان در سايه توليد محصولات كيفي كشاورزي با قيمت تمام شده پايين علاوه بر تامين، نياز داخل، در بازارهاي جهاني نيز قدرت رقابت داشته باشيم و اگر از امروز به فكر نباشيم، فردا بسيار دير است.
روزنامه جام جم > شماره 2871 25/3/89 > صفحه 11